من قد شركه الشّيطان فى سلطانه ، و نطق بالباطل على لسانه ) . « 1 » اشاره به اين كه اعمال آنها به خوبى گواهى مىدهد كه « شيطان » در آنها نفوذ كرده و به راهى كه مىخواهد مىبرد . سخنانشان سخنان شيطانى و نگاههاى آنها نگاههاى شيطانى ، و در مجموع اعمال آنها ردّ پاى شيطان به خوبى ديده مىشود و در واقع امام ( ع ) مىخواهد در اين مرحله طريق شناخت اين گونه اشخاص را كه همان اعمال شيطانى است نشان دهد . گر چه در كتب معروف شرح نهج البلاغه و اسانيد آن چيزى به دست نيامد كه نشان دهد امام ( ع ) در اين خطبه ناظر به چه اشخاصى است و در بارهء چه گروهى سخن مىگويد ، ولى به نظر مىرسد كه افرادى مانند « طلحه و زبير » و همراهان آنها و لشكريان « معاويه » و فرماندهان آنها و « خوارج » و همفكران آنان مورد توجّه حضرت در اين گفتار بوده‌اند ، امّا مسلّم است كه اين بيان بسيار دقيق و پر محتوا اختصاص به آنها ندارد و تمام كسانى را كه در مسير « شيطان » گام بر مىدارند و تحت نفوذ او هستند شامل مىشود . نكته برنامه‌ريزى شياطين ! بحث در بارهء « شيطان » بسيار طولانى و گسترده است . فلسفهء آفرينش « شيطان » ، چگونگى نفوذ « شيطان » در انسانها ، طول عمر شيطان ، داستان شيطان و آدم ( ع ) ، لشكريان شيطان ، شياطين جنّى و انسى ، علامت نفوذ « شيطان » در

--> ( 1 ) كلمهء « فعل . . . » منصوب است به عنوان مفعول مطلق براى فعل محذوفى و در تقدير « فعلوا ذلك فعل . . . » مىباشد و نيز مىتواند مفعول مطلق باشد براى قدر جامع بين جمله‌هاى قبل ( نظر - نطق - ركب و زيّن ) و مفهوم جمله اين مىشود كه افعال اينها افعال كسى است كه « شيطان » آنها را در كار خود شريك ساخته است .